តើអ្វីទៅជាពណ៌ធ្លះ?

«ពណ៌ធ្លះ» មិនមែនយកឈ្មោះមកពីបរទេសទេ ជាពណ៌របស់ខ្មែរ គ្រាន់តែមិនមានអ្នកស្គាល់ ព្រោះជាទូទៅ ទាល់តែអ្នករៀនផ្នែកទាក់ទងនឹងរបស់បុរាណ, វប្បធម៌បុរាណ ទើបអាចស្គាល់។ ពណ៌ធ្លះនេះ ខ្ញុំក៏ទើបតែដឹងនៅពេលខ្ញុំបានឃើញការតាំងពិព័រណ៍ហូលពិតាននៅសារមន្ទីរជាតិ កាលពីខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៤។

តាមការប្រាប់របស់លោកស្រី គង់ ធារី ថា ពណ៌ធ្លះដែលខ្មែរយើងយកមកជ្រលក់សូត្រគឺយកចេញមកពីដើមត្រុំ។ នៅក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរបានបង្ហាញពីដើមត្រុំ ដោយសរសេរថា ជាដំណាំដើមតូច, ស្លឹកវាសម្រាប់ត្រាំកូរឲ្យកើតជាមរ ធ្វើជាធ្លះជ្រលក់សំពត់ឲ្យមានពណ៌ខ្មៅ។ បើនិយាយពីធ្លះវិញ ក្នុងវចនានុក្រមបញ្ជាក់ថា ជាទឹកជ្រលក់មានពណ៌ខៀវ ធ្វើពីមរ-លាយនឹងទឹកដាក់កំបោរ-ស។ តាមរយៈការពន្យល់នេះ ផ្សំនឹងពណ៌របស់សូត្រក្នុងរូបខាងលើ នាំឲ្យយើងសន្មតថា ពណ៌ធ្លះជាពណ៌ខៀវ។

ប៉ុន្តែដើមត្រុំនេះមិនមែនដុះតែនៅកម្ពុជាយើងទេ, វាក៏មាននៅឥណ្ឌា, អាហ្វ្រិក, អាម៉េរិកឡាទីនផងដែរ។ វាត្រូវបានហៅជាភាសាអង់គ្លេសថា indigo plant ជាប្រភេទរុក្ខជាតិសម្រាប់ចម្រាញ់យកពណ៌ជ្រលក់សូត្រ, ក្រណាត់ និងផលិតសាប៊ូដុំ។ នៅក្នុងឯកសារអនឡាញបានសរសេរថា indigo plant មានពណ៌ indigo ហើយពណ៌ indigo នេះជាពណ៌ខៀវលាយស្វាយ។

បើអ៊ីចឹង តើពណ៌ធ្លះជាពណ៌ indigo ឬទេ? ហើយតើពណ៌ធ្លះជាពណ៌ខៀវ ឬពណ៌ខៀវស្វាយ?

និយាយដល់សាប៊ូដុំ ធ្វើឲ្យខ្ញុំនឹកឃើញដល់សាប៊ូដែលជាផលិតផលរបស់ខ្មែរយើងនៅខេត្តតាកែវ។ សាប៊ូនោះត្រូវបានបញ្ជាក់ថា ជាសាប៊ូធ្វើដោយដៃ និងផ្សំពីវត្ថុធាតុដើមធម្មជាតិ ជាពិសេសគឺពណ៌យកពីដើមត្រុំ (រូបខាងក្រោម)។

បើសិនជាពិនិត្យមើលពណ៌សូត្រ និងពណ៌សាប៊ូនេះ យើងឃើញថា មានពណ៌ស្រដៀងគ្នាច្រើន។ ដូច្នេះខ្ញុំសន្មតថា ពណ៌ធ្លះដែលយើងយកចេញពីត្រុំ គួរតែជាពណ៌ខៀវ ឬពណ៌ខ្មៅខៀវ (ដោយអាស្រ័យតាមការពន្យល់នៅក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរ៖ មរ ជាភក់ដែលកើតអំពីទឹកត្រាំដើមត្រុំ ព្រមទាំងស្លឹកត្រុំស្រស់ផង ឲ្យរលួយ ហើយកូរឲ្យខះកកមានសម្បុរខ្មៅខៀវទៅជាធ្លះសម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងជ្រលក់)។

ចំពោះ ពណ៌ indigo ជាពណ៌ធ្លះឬទេ? ខ្ញុំមិនអាចឆ្លើយបានទេ លុះណាតែខ្ញុំបានឃើញផលិតផលដែលផលិតពី indigo plant និងការពន្យល់ពីពណ៌ indigo នេះឲ្យបានច្បាស់លាស់សិន៕

**

**

*

Indigo is English and Tleahs is Khmer

The silk you see in the picture above is Khmer silk produced by Cambodian silk producer in Takeo province. The silk is natural silk, also the dye is natural.

In Cambodia, there is a plant called indigo as well, which in Khmer language is called Trom used by Cambodian to do traditional dyeing on Khmer silk. Nowaday, Trom is used to make handmade soap – which you can find in a family business in Takeo.

When talking about indigo plants outside Cambodia, there are sources online saying that it is used to dye clothes and make soap and because the plant is called indigo so the color is indigo too, and there is a suggestion that the indigo color is blue-violet.

But in Cambodia, Trom (Khmer indigo plant) produces a color called Tleahs and this color is explained in the Khmer dictionary that it is a color blue (or black-blue).

If you compare the photo of Khmer silk and the photo of Khmer handmade soap (which uses Trom), you can see their colors are quite the same.

Even though I don’t say that indigo is not blue-violet but black-blue. What I want to show in this article is there is an indigo plant in Cambodia and it is called Trom and it produces a color called Tleahs which is (black) blue. 

If we want to know more about the indigo plant and the indigo color, then we need to see both plants, from Cambodia and countries outside Cambodia, plus the color and the way they are made to get the natural dye.

Research is the best method to expand our knowledge horizon. It is not about right or wrong, but to see the difference, the same and why.